İsviçre’de bulunan Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü (ETH Zürih) öncülüğündeki uluslararası araştırma ekibi, Alpler’in 1.500 metre altında kurulan yeraltı laboratuvarında “suni deprem” tetikleyerek sismoloji dünyasında çığır açacak bir deneye imza attı. FEAR (Fay Aktivasyonu ve Deprem Kırılması) projesi kapsamında gerçekleştirilen deney, gelecekteki yıkıcı depremlerin önceden tahmin edilebilmesine ve insan kaynaklı sarsıntıların engellenmesine ışık tutacak.
Yerin 1,5 Kilometre Altında “Deprem Makinesi” Çalıştırıldı
İsviçre’nin Ticino kantonundaki Furka demiryolu tüneline bağlanan 5,2 kilometrelik eski bir havalandırma tünelinde yer alan BedrettoLab, yer bilimleri tarihinin en önemli ve cesur deneylerinden birine ev sahipliği yaptı. Zürih Federal Teknoloji Enstitüsü (ETH Zürih), RWTH Aachen Üniversitesi ve İtalya Ulusal Jeofizik ve Volkanoloji Enstitüsü (INGV) araştırmacılarının ortak yürüttüğü “FEAR-2” projesi kapsamında, yer kabuğundaki fay hatlarının hareket mekanizmasını tam anlamıyla çözebilmek için kontrollü bir şekilde suni depremler yaratıldı.
4 Günde 8 Bin Mikro Deprem Üretildi
Nisan ayının son haftasında gerçekleştirilen deneyde, bilim insanları tünel duvarlarında bulunan aktif fay hatlarına açılmış özel sondaj deliklerinden 4 gün boyunca yaklaşık 750 metreküp suyu yüksek basınçla enjekte etti. Bu işlemin amacı, daha önceden sensörlerle donatılmış fay hattındaki sürtünmeyi azaltarak sarsıntıları kontrollü bir şekilde başlatmaktı.
Proje liderlerinden ETH Zürih Jeoloji Profesörü Domenico Giardini ve ekibi, yapılan su enjeksiyonu sonucunda ana fay hattı ve ona dik uzanan ikincil hatlar üzerinde eksi 5 ile eksi 0.14 büyüklükleri arasında yaklaşık 8.000 küçük sismik olay (mikro deprem) kaydetti. Araştırmacılar, maksimum hedef olan 1.0 büyüklüğüne ulaşılamasa da, bu ölçekte ve derinlikte elde edilen sismik verilerin dünyada bir ilk olduğunu vurguladı.
“Yüzeyde Hissedilmedi Ancak Fayın Yanındaki Havaya Uçabilirdi”
Deney süresince üst düzey güvenlik önlemleri uygulandı; tünelde fiziksel olarak hiç kimse bulundurulmadı ve tüm süreç İsviçre’nin kuzeyindeki ETH Zürih ana laboratuvarından uzaktan yönetildi. Meydana gelen sarsıntıların hiçbiri yeryüzünde hissedilmedi. Profesör Giardini, ulaşılan en yüksek sarsıntı olan -0.14 büyüklüğündeki depremin lokal fiziksel etkisine dikkat çekerek, “Eğer o anda yeraltında, fayın hemen yanında duran biri olsaydı, yer çekiminin 1.5 katı (1.5 G) bir ivmeye maruz kalır ve havaya fırlardı” ifadelerini kullandı.
Depremleri Önceden Tahmin Etmek İçin Kritik Adım
Araştırmanın temel amacı, “Yer hareket ettiğinde derinliklerde tam olarak neler yaşandığını” anlamak. Bilim insanları on yıllardır depremleri ancak gerçekleştikten sonra inceleyebiliyor ve öncesindeki belirtileri net bir şekilde saptayamıyordu. Bu kontrollü deney sayesinde sarsıntıların hemen öncesindeki işaretler, stres birikimi, ana şok ve artçı sarsıntı döngüleri laboratuvar ortamında gerçek faylar üzerinde incelenebilir hale geldi.
Buna ek olarak, jeotermal enerji santralleri, madencilik veya petrol arama çalışmaları sırasında yeraltına sıvı basılması (hidrolik çatlatma vb.) nedeniyle oluşan insan kaynaklı depremlerin önüne geçilmesi hedefleniyor. Giardini bu durumu, “Belirli bir büyüklükteki depremin nasıl üretileceğine tam olarak hakim olursak, onları nasıl engellememiz gerektiğini de öğrenmiş oluruz. Yeraltına inmekten vazgeçmemeliyiz ancak bunu nasıl daha güvenli yapacağımızı öğrenmeliyiz” sözleriyle özetledi.
Bir Sonraki Aşama Haziran Ayında
Elde edilen detaylı sismik sinyaller, eğim ölçer ve gerinim ölçer verileri ışığında, araştırmacılar su enjeksiyon açılarını optimize ederek deneyin bir sonraki aşamasını Haziran 2026’da gerçekleştirmeyi planlıyor. Doğrudan fay hattının içinden alınan bu gerçek zamanlı verilerin, gelecekte tüm dünyada erken uyarı sistemlerini ve felaket hazırlıklarını kökten değiştirebileceği öngörülüyor.
